Lozan–Sevr farkları: dayatılan barıştan eşit barışa
Sevr (10 Ağustos 1920) İstanbul hükûmetine dayatılmış, hiçbir zaman yürürlüğe girmemiş bir belgeydi; Lozan (24 Temmuz 1923) ise Ankara'nın eşit taraf olarak imzaladığı ve TBMM'nin 23 Ağustos 1923'te onayladığı barıştır (Lozan md. 1, 143). Sınırlarda Sevr, Türkiye'nin Avrupa sınırını Çatalca hattına çekip Edirne dahil Doğu Trakya'yı ve İmroz ile Bozcaada'yı Yunanistan'a verir (Sevr md. 27, 84); İzmir ve çevresi ise Türk egemenliğinde adı kalıp idaresi Yunanistan'a bırakılır, beş yıl sonra yerel parlamento katılma isteyebilir (md. 65-83). Lozan Meriç-Arda hattını çizer, Edirne ve Karaağaç Türkiye'de kalır, İmroz ve Bozcaada Türk olur (Lozan md. 2, 12, 14; Karaağaç Protokolü). Boğazlarda Sevr, bütün sulara uzanan, Türk üyenin yalnızca bir oyla yer aldığı uluslararası bir komisyon kurar; tahkimatlar yıkılır ve bölge Müttefik kullanımına açılır (Sevr md. 36-61, 178-180). Lozan serbest geçiş ilkesini korur ama Türk başkanlı komisyon, silahsız bölgeler ve İstanbul'da 12.000 kişilik garnizon bırakır (Lozan md. 23; Boğazlar Sözleşmesi). Ermenistan'ın tanınması ve ABD başkanının sınır hakemliği ile Kürt özerkliği planı (Sevr md. 62-64, 88-93) Lozan'da yer almaz. Arap toprakları, Mısır, Sudan ve Kıbrıs konusunda Sevr ayrıntılı devir hükümleri koyar (Sevr md. 94-97 mandalar, md. 98-100 Hicaz, md. 101-122 Mısır, Sudan, Kıbrıs, Fas, Tunus ve Libya'dan vazgeçme; TDV'nin madde aralıkları da böyledir); Lozan feragati daha kısa yazar, Oniki Ada İtalya'ya, Kıbrıs İngiltere'ye kalır, Musul sınırı ertelenir (Lozan md. 3, 15-21). Sevr kapitülasyonları yeniden kurar ve genişletir, Mali Komisyon ile Türk bütçesini ve borçlanmasını denetler, silahlı güç (jandarma ve takviye unsurları) 50.000 kişiyi geçemez, askerî ve deniz havacılığı yasaktır (Sevr md. 155, 164, 191-195, 231-264, 261-263). Lozan kapitülasyonları kaldırır, borçları paylaştırır ve ayrı bir ordu kısıtı koymaz (Lozan md. 28, 46-63; md. 113 yabancı postaneleri de kaldırır). Azınlık hükümleri Sevr'de daha geniş ve Müttefik müdahalesine açıkken Lozan'da Milletler Cemiyeti garantili ve karşılıklıdır (Sevr md. 140-151; Lozan md. 37-45). Eksen eksen karşılaştırma: • Doğu Trakya, Edirne, Çatalca — Sevr: Çatalca hattı sınır; Doğu Trakya ve Edirne Yunanistan'a (md. 27, 84-85) | Lozan: Meriç ve Arda boyunca sınır; Edirne ve Karaağaç Türkiye'de (md. 2; Karaağaç Protokolü) • İzmir bölgesi — Sevr: Egemenlik Türk, idare ve ordu Yunan, beş yıl sonra katılma başvurusu (md. 65-83) | Lozan: İzmir için özel statü maddesi yok; Anadolu Türkiye sınırları içindedir (md. 2-3 genel sınır; İzmir özelinde madde kanıtı yok) • Boğazlar ve İstanbul — Sevr: Uluslararası Boğazlar Komisyonu, Türk 1 oy; tahkimat yıkımı, bölge Müttefik kullanımında; İstanbul Türk elinde ama azınlık şartına bağlı (md. 36-61, 178-180) | Lozan: Serbest geçiş ilkesi; Türk başkanlı komisyon, silahsız bölgeler, İstanbul'da 12.000 kişilik garnizon (md. 23; Boğazlar Sözleşmesi) • Ermenistan ve Kürdistan — Sevr: Ermenistan tanınır, sınırı ABD başkanı belirler; Kürt özerkliği, bir yıl sonra bağımsızlık başvurusu (md. 62-64, 88-93) | Lozan: İlgili hüküm yok (md. 1-143 özetlerinde geçmiyor) • Ege adaları, Oniki Ada — Sevr: İmroz, Bozcaada ve Ege adaları Yunanistan'a; Oniki Ada ve Meis İtalya'ya (md. 84, 122) | Lozan: İmroz ve Bozcaada Türkiye'de, Doğu Ege adaları Yunan, Oniki Ada ve Meis İtalya'da (md. 12-15) • Kıbrıs, Mısır, Sudan, Arap toprakları — Sevr: Suriye/Mezopotamya ve Filistin mandası, Hicaz bağımsız; Mısır himayesi, Sudan, Kıbrıs ilhakı tanınır (md. 94-98, 101-117) | Lozan: Suriye sınırı 1921 Fransız-Türk anlaşmasına, Irak sınırı sonraya; Mısır, Sudan, Kıbrıs feragati (md. 3, 16-20) • Kapitülasyonlar — Sevr: Yeniden kurulur ve genişletilir; yargı reformu planı Müttefik komisyonunda (md. 136, 261-263, 308-309) | Lozan: Tamamen kaldırılır; yabancı postaneler ve Yüksek Sıhhiye Meclisi kalkar (md. 28, 113-114) • Mali kontrol ve borçlar — Sevr: Müttefik Mali Komisyonu bütçe ve borçlanmayı denetler, Düyun-ı Umumiye genişler, kaynaklar teminat (md. 231-264) | Lozan: Düyun-ı Umumiye devlet payları arasında bölüştürülür; savaş zararları karşılıklı bırakılır (md. 46-63, 58) • Askerî kısıtlar — Sevr: Ordu 50.000 kişi, hava gücü ve tank yasak, Müttefik Kontrol Komisyonları (md. 152-207) | Lozan: Genel kısıt yok; yalnız Yunan adaları ve Boğaz-Trakya bölgelerinde silahsızlanma (md. 13; Boğazlar ve Trakya sözleşmeleri) • Azınlıklar — Sevr: Müttefik güvence ve müdahale hakkı, Emval-i Metruke iptali, iade (md. 140-151, 86, 142-144) | Lozan: Gayrimüslim azınlıklara Milletler Cemiyeti garantili haklar, Yunanistan'da karşılıklı Müslüman hakları; Rum-Türk mübadelesi (md. 37-45; Mübadele Sözleşmesi) • Hukuki statü — Sevr: İstanbul hükûmetince imzalandı, Ankara reddetti, yürürlüğe girmedi (TDV) | Lozan: Eşit taraf; TBMM onayı 2 Ağustos 1923, 213 kabul 14 ret (TDV; md. 1, 143)
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Sevr Antlaşması' ve 'Lozan Antlaşması' maddeleri (islamansiklopedisi.org.tr/sevr-antlasmasi, /lozan-antlasmasi
- özet düzeyinde okundu)
- madde numaraları atlas içi özet dosyalarından (lozan-1-71-v2, lozan-72-143-v2, sevr-1-216, sevr-217-433
- Lozan ham metni Wikisource/BYU, ekler Dışişleri Bakanlığı yayını)