Çar I. Petro
9 Haziran 1672'de Moskova'da doğdu, 8 Şubat 1725'te St. Petersburg'da öldü. Üvey ağabeyi İvan V ile birlikte naiplik döneminden (1682-1696) sonra 1696'da tek başına çar oldu, 1721'de imparator (imperator) ilan edildi. Çağdaş Osmanlı tarih yazımında 'Deli' veya 'Koca' sıfatlarıyla, genelde ise 'Büyük' lakabıyla anılır — bu, yalnız Türkçe halk ağzı değil, TDV'nin doğruladığı bir dönem terminolojisidir. 1697-98'de kimliğini 'Pyotr Mihaylov' adıyla gizleyerek katıldığı 'Büyük Elçilik' seyahatiyle Batı Avrupa'yı (özellikle Hollanda ve İngiltere'yi) gezip gemi yapımı ve zanaatları bizzat öğrendi; dönüşünde ordu ve donanmayı Avrupa modeline göre yeniden kurdu. 27 Mayıs 1703'te, Büyük Kuzey Savaşı'nda İsveç'ten aldığı Baltık kıyısı topraklarında, Neva Nehri ağzındaki bataklık bir adada St. Petersburg'u kurdu — amacı 'Avrupa'ya açılan bir pencere' inşa etmekti, inşaata bizzat katıldı. 27 Haziran/8 Temmuz 1709'da Poltava Muharebesi'nde İsveç Kralı XII. Karl'ın çok daha küçük ordusunu kesin biçimde yendi; bu zafer İsveç'in büyük güç statüsünü sona erdirip Rusya'nın Doğu Avrupa'daki üstünlüğünün başlangıcı oldu. Ama iki yıl sonra, 1711'de Prut Nehri kıyısında Osmanlı ordusunca bizzat kuşatıldı — kariyerinin tek büyük askerî felaketiydi; Baltacı Mehmed Paşa'nın imha etmek yerine barış yapmayı tercih etmesiyle ordusuyla birlikte kurtuldu, karşılığında Azak Kalesi'ni ve yeni inşa ettiği kaleleri (Taganrog dahil) Osmanlı'ya geri verdi. Rusya-Batı uçurumunu tam kapatamadıysa da ekonomi, eğitim, bilim-kültür ve dış politikada büyük ilerleme sağladı; ölümünde Rusya, rızası alınmadan Avrupa'da önemli bir meselenin çözülemeyeceği bir büyük güç hâline gelmişti.
- Görev
- yabanci-hukumdar
Kaynakça
- TDV: rusya (müstakil 'petro-i' maddesi YOK, 302 ölü — kapsayıcı 'rusya' maddesi 'Deli Petro' lakabını doğruladı)
- Encyclopaedia Britannica, "Peter I" (doğum/ölüm/Büyük Elçilik/Poltava/Prut/St. Petersburg ayrıntıları için, TDV'nin kapsamadığı taneciklik)