Vaday Sultanlığı
Tunciler'in ardından Abdülkerim'in kurduğu, Vara'dan sonra Abeşe'yi başşehir yapan Sahra-altı sultanlığı. TDV cad ve veday maddelerine dayanır.
Kronoloji
- 1635 Abdülkerim Vaday sultanlığını kurdu
- 1681 Sultan Ya'kūb Arûs (1681-1707) tahta çıktı; Dârfûr ordularını yenip Dârfûr'a ödenen yıllık vergiyi kesti (TDV bunu yıl olarak 1681 saltanat başlangıcıyla verir).
- 1790 Uzun süre Darfur'a bağlı olan Vaday Sultanlığı 1790'larda bağımsızlaştı, Bornu aleyhine hızlı toprak genişlemesine girdi.
- 1805 Abdülkerîm Sâbûn (1805-1813) tahta çıktı; Vedây'ın en etkili sultanlarından biri olarak kuzeyde yeni ticaret yolu açtı, kendi adına para bastırdı ve Osmanlı'dan askerî eğitmen getirtti.
- 1806 Sâbûn Bagirmi'ye sefer düzenleyip başşehir Masinya'yı ele geçirdi ve halkını Vedây'a götürdü.
- 1835 Muhammed eş-Şerîf (1835-1850) tahta çıktı; Bornu ordusunu geri püskürtüp Kukava'yı ele geçirdi, Bagirmi'yi hâkimiyetine alıp sınırı Şari nehrine kadar genişletti.
- 1850 Muhammed eş-Şerîf başşehri Vârâ'dan Ebîşe'ye taşıdı.
- 1893 Bingazi mutasarrıfı Ferik Hacı Reşid Paşa, Sultan Yûsuf b. Ali'ye elçi ve hediye göndererek Osmanlı ile Vedây arasında temas kurdu; Senûsiyye bu dönemde ülkede zirveye çıkmıştı.
- 4 Şubat 1894 4 Şubat 1894 antlaşmasıyla Çad Gölü çevresi Fransızlar, İngilizler ve Almanlar arasında paylaşıldı; Vedây Fransız nüfuz alanında kaldı.
- 1898 Senûsî şeyhinin temsilcisi Muhammed es-Sünnî Vedây'a gönderildi; Senûsiyye'nin Vedây üzerindeki etkisi pekişti.
- 22 Nisan 1900 Fransızlar Kusseri'de Râbih'i yendi ve öldürdü; Çad Gölü havzasında Fransız hâkimiyetinin önü açıldı ve Vedây'ın komşuları birer birer işgal edilmeye başlandı.
- 1901 Fransızlar Bagirmi'yi işgal etti; Vedây'ın vasalı olan komşu sultanlık Fransız denetimine geçti.
- 2 Haziran 1909 Fransız kuvvetleri başkent Ebîşe'yi (Abeşe) ele geçirip sultanlığa son verdi; son sultan Dâvûd Murra Vaday ile Kufra arasında bir mevkie çekildi.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, «cad — TDV gövdesi bu turda okundu. TDV cad: 'Vara ve Abeşe başlıca merkezler'»
- 'Râbih b. Zübeyr döneminde (1878-1900) bölgenin en güçlü devleti'.
- t: TDV veday başlığı 'Çad’da hüküm süren bir sultanlık (1635-1909)' ve gövdesi 'Fransızlar 2 Haziran 1909’da Ebîşe’yi ele geçirerek Vedây Sultanlığı’na son verdiler' (SENUSI-NOKTA 19 Eyl 2026
- eski t 1912-01-01 kaynaksızdı). Sınıf ③: Borku-Ennedi'de ardıl sahip Senûsîler (bkz. senusi künyesi), 1913'te Fransa.