Kuba Hanlığı
Kuzeydoğu Azerbaycan'da (Derbend ile Bakü arasında) Hüseyin Han'ın XVII. yüzyılın sonlarına doğru kurduğu, başlangıçta Safevî Devleti'ne bağlı hanlık. 1734-1735'te Nâdir Şah'ın seferleri ve Lezgi isyanlarıyla merkez kalesi Hudad yıkıldı, hanlık merkezi Kuba şehrine taşındı; Hüseyin Ali Han hem İran hem Rusya tarafından resmen tanındı. Oğlu Feth Ali Han'ın 1758-1789 hâkimiyetinde Kuba, Salyan, Bakü, Derbend ve Şamahı'yı da kontrolüne alarak Kafkasya'nın en önemli yarı-müstakil hanlıklarından biri oldu. Feth Ali Han'ın ölümünden (1789) sonra zayıfladı; Rusya 1796'da ve kesin olarak 1806'da Derbend ve Kuba'yı işgal etti, 1813 Gülistan Antlaşması'nın 3. maddesiyle hanlık resmen Rusya'ya bırakıldı.
Kronoloji
- 1735 Hudad Kalesi Lezgi isyanında yıkıldı; Hüseyin Ali Han Kuba'ya taşınıp İran ve Rusya tarafından resmen tanındı (gün bilinmiyor)
- 1758 Feth Ali Han hanlığın başına geçti; on yıl içinde Kuba, Salyan, Bakü, Derbend ve Şamahı'yı kontrolüne aldı (gün bilinmiyor)
- 3 Ekim 1806 Rus kuvvetleri Derbend ve Kuba'yı istila etti (gün ÇIKARIMDIR: Dubrovin'in Bakü 3 Ekim 1806 / Bulgakov raporu 10 Kasım 1806 arası verdiği aralıktan; KUNYE-TARAF-BEKLEYEN'den devralınan ölçüm, bu turda tekrarlanmadı)
- 24 Ekim 1813 Gülistan Antlaşması madde 3: Kuba ve Derbend hanlıkları Rusya'ya bırakıldı
Kaynakça
- TDV `kuba--azerbaycan` md. (Saleh Muhammedoğlu Aliev
- HTTP 200, gövde tarayıcıyla bağımsızca okundu) — yük taşıyan cümleler AYNEN: (1) kuruluş — «Babası Karakaytak hâkimleri (usmi) neslinden, annesi Kaçar Türkleri'nden olan … Hüseyin Han adlı bir toprak ağası XVII. yüzyılın sonlarına doğru Salyan, Kuba ve Kulhan dahil bölgenin idaresini eline aldı. Onun kurduğu hanlık Safevî Devleti'ne bağlıydı.» (2) merkez taşınması/tanınma — «Hudad'da isyancı Lezgiler'in öldürdüğü Sultan Ahmed Han'ın oğlu Hüseyin Ali Han, Kuba hâkimi olarak hem İran Şahlığı hem de Rus Çarlığı tarafından resmen tanınmıştı.» (3) zirve — «1758'de onun yerine geçen oğlu Feth Ali Han'ın hâkimiyeti yıllarında Kuba Hanlığı … en önemli yarı müstakil devletlerinden biri haline geldi … Feth Ali Han on yıllık bir süre içinde Kuba, Salyan, Bakü, Derbend ve Şamahı hanlıklarını … kendi kontrolü altına aldı.» (4) çöküş/işgal — «Çariçe II. Katerina'nın … ordusu 1796 Mayısında Derbend'i, az sonra da Kuba'yı işgal etti … Rusya'nın İran'a karşı 1805'te ilân ettiği savaşlar döneminde Derbend ve Kuba bir daha istilâ edildi (1806). 1813'te imzalanan Gülistan Antlaşması ile Kuba ve Derbend hanlıkları ilga edilerek arazileri Rus Çarlığı'na bırakıldı.» t GÜNÜ İÇİN: Encyclopaedia Iranica, 'GOLESTĀN TREATY' (Elton L. Daniel) — bkz. `t_cozumu`.