Ebü'l-Hayr Hanlığı (Özbek Ulusu, Ebü'l-Hayrîler)
Ebü'l-Hayr'ın 1429'da Tura'da han ilan edilmesiyle kurulan Özbek ulusu; 1468'de Kazaklara karşı seferde ölümüyle çözüldü. Iranica bu hanedana 'Şeybânî' denmesini yanlış sayar ('Ebü'l-Hayrîler'). Not: Iranica ayrı maddede seçilmeyi 1429 verir; ölüm 1468 e-history.kz + Vikipedi 1468-70 (t ikincil). 1500 sonrası `buhara` ile çakışmaz.
Kronoloji
- 1429 Ebü'l-Hayr Han Sibirya'da (Tura) han ilan edilir; Özbek ulusu kurulur.
- 1431 Ebülhayr Han hicrî 834 kışında (1430-31) Harezm'e girip başkent Gürgenç'i yağmalar, ardından aşırı sıcak ve veba yüzünden ayrılır.
- 1436 Ebülhayr Han hicrî 839'da (1435-36) Harezm'i ikinci kez yağmalar.
- 1447 Ebülhayr Han Siri Derya'nın orta ve aşağı kesimini alır ve Sığnak'ı merkez edinir; Sığnak Timurlular ile Özbekler arasında sınır olur (hicrî 850'den önce).
- 1449 Uluğ Bey'in ölümünden sonra Ebülhayr Han, Ebû Said Mirza'yı destekler; Ebû Said Semerkand'ın hâkimi olur ve Han, Uluğ Bey'in kızı Râbia Sultan Begüm ile evlenir (hicrî 853).
- 1457 Kalmuklar (Oyratlar) Uz Temür Tayşi komutasında Ebülhayr Han'ı yener ve Deşt-i Kıpçak'ı yağmalar; Han Sığnak'a çekilir (hicrî 861).
- 1466 İki Altın Orda şehzadesi bir kitleyle Moğolistan'a kaçar; Ebülhayr'ın eski göçebe tebaası sonradan onlara katılarak Kazak birliğini oluşturur (hicrî 870).
- 1468 Ebü'l-Hayr Kazaklara karşı seferde ölür; Özbek ulusu çözülür.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ebülhayr Han' (M. Budak, DİA c.10, 1994) islamansiklopedisi.org.tr/ebulhayr-han
- TDV 'Özbekler' — «Ebülhayr, 1429'da Batı Sibirya'da Tura (Tara) şehrinde han ilân edildi. | 831'de (1428) Ebülhayr Han, Batı Sibirya'da Tura ırmağının kıyısında Özbek ulusunun hanı olarak ilân edildi.»