Çerkez Kabile Birlikleri — Batı Grubu (Adige)
Kuzeybatı Kafkasya'da Karadeniz kıyısından Kuban havzasına uzanan bölgede yaşayan Adige (Çerkez) kabilelerinin BATI grubu: Abzeh, Bjeduğ, Çemguy, Hatukay, Şapsığ, Mahoş, Natuhay ve Ubıh (TDV'nin kendi ayrımıyla 'K'ahe/Batı Çerkezleri' — DOĞU grubu Kabartay ve Besleney ayrı `kabartay` künyesindedir). Tek merkeze bağlanmayan, 'pşı' denen beylerin yönettiği bir düzendi; Prens Yinal (1427-1456) halkın büyük kısmını bir süre tek yönetimde birleştirdi. Kıyı 1475/1479'dan sonra Osmanlı hâkimiyetini tanıdı ('Aşağıra Çerkezleri'), kabileler hukuken Kırım Hanlığı'na tâbi sayıldı ama gerçekte serbest yaşadı. 1829 Edirne Antlaşması'yla Osmanlı Çerkezler üzerindeki haklarından Rusya lehine vazgeçti; Rus işgali 1838'de kıyı limanlarında (Soçi, Tuapse), 1861-1864'te iç kesimde (Abzeh, Şapsığ, Ubıh toprakları) tamamlandı ve ardından Büyük Çerkes Sürgünü geldi. ⚠️ BAŞLANGIÇ TARİHİ ATLAS UFKUDUR (1281), kuruluş tarihi DEĞİLDİR — TDV kuruluş günü/yılı vermiyor, uydurulmadı. ⚠️ BİTİŞ günü atlasın KENDİ MEVCUT kronoloji maddesinden (aşağıya bkz) DEVRALINMIŞTIR, TDV kaynak günü DEĞİLDİR.
Kronoloji
- 1475 Aşağıra Çerkezleri (Taman-Soçi kıyısı) Osmanlı hâkimiyetini tanıdı
- 14 Eylül 1829 Edirne Antlaşması: Osmanlı, Çerkezler üzerindeki haklarından Rusya lehine vazgeçti
- 1838 Ruslar Soçi ve Tuapse limanlarını aldı (TDV yalnız yıl veriyor)
- 1 Temmuz 1864 Abzeh, Şapsığ ve Ubıh toprakları işgal edildi, Büyük Çerkes Sürgünü doruğa ulaştı (gün atlasın mevcut maddesinden devralınmıştır — TDV yalnız '1861-1864' diyor)
Kaynakça
- TDV `cerkezler` md. (Sadık Müfit Bilge
- 2020 basım EK-1, s. 287-290) — BAĞIMSIZCA gövdesi okundu, HTTP 200. Yük taşıyan cümleler, AYNEN: (1) grup ayrımı — «…Abzeh, Bjeduğ, Çemguy (Temirgoy/Kemirgoy), Hatukay, Şapsığ ve Mahoşlar ile bugüne ulaşmayan Nathuhay, Ademey, Jane, Heğak, Hetuk, Acoy ve Çapsunlar'ın teşkil ettiği Batı (K'ahe) ve Kabartaylar ile Besleneyler'in teşkil ettiği Doğu (Şhağ) Çerkezleri olmak üzere iki gruptan meydana gelir.» (2) Yinal — «Kabartay, Besleney ve Çemguy prenslerinin atası olan Prens Yinal (1427-1456) halkın büyük kısmını yönetimi altında birleştirdi.» (3) Osmanlı tanıması — «Taman ile Soçi arasında sahilde yaşayan… Aşağıra Çerkezleri… Osmanlı hâkimiyetini tanıdı. Kafkasya'nın Karadeniz kıyıları bu tarihten itibaren üç asır boyunca Osmanlı hâkimiyetinde kaldı.» (4) hukukî-fiilî ayrımı — «XVIII. yüzyıla kadar hukuken Kırım Hanlığı'na tâbi, gerçekte ise serbest yaşayan Çerkezler…» (5) Edirne — «Osmanlı Devleti, Çerkezler üzerindeki haklarından Rusya lehine vazgeçti.» (6) işgal — «1838'de Soçi ve Tuapse limanlarını ele geçiren Ruslar…»
- «Ruslar 1861-1864'te Abzeh, Şapsığ ve Ubıhlar'ın topraklarını işgal ettiler.» BULUNAMADI ve UYDURULMADI: kuruluş günü/yılı
- sabit başkent
- kabileler arası siyasî sınırlar
- 1861-1864 işgalinin kesin günü. Ölü sluglar (302, önceki yamada zaten ölçülmüş, bu turda tekrarlanmadı): soci
- TDV İslâm Ansiklopedisi, «tuapse»
- TDV İslâm Ansiklopedisi, «maykop»
- TDV İslâm Ansiklopedisi, «ubihlar»
- TDV İslâm Ansiklopedisi, «abzehler»
- sapsiglar.